مقدمه ومعرفی

 الوئه ورا سابقه ای طولانی و بسیار درخشان دارد.تاریخچه الوئه ورا به 6 هزار سال قبل باز میگرددو از گذشته های دور ژل این گیاه برای درمان زخمها و ترمیم سوختگی و بریدگی ها مورد استفاده بوده است.اولین گزارش مکتوب متعلق به 4 هزار سال پیش از میلاد مسیح است که در غار نوشته ها وکنده کاری های روی ظروف درمعابد باستانی مصر کشف شده است.

نه تنها مصریان که ارسطو نیز یکی از طرفداران الوئه ورا بوده است.او رایزن الکساندر کبیر بود.قدرو ارزشیکه او برای الوئه ورا قائل بود چنان است که در سال 333 قبل ازمیلاد الکساندر را متقاعد کرد که جزیره سوکوترا در اقیانوس هند را تصرف کند.این جزیره به دلیل رویش الوئه در ان شهرت داشت و در ان زمان برای درمان زخم های سپاه الکساندربه کار میرفت.(5)

صبر زرد اولین بار توسط عربها از اسپانیا وارد اسیا شدو اولین بار توسط بازرگانان و جهانگشایان به جزیره قشم حمل شده است. بر اساس اظهار نظر سالخوردگان قشمی الوئه ورا از سالیان طولانی در قشم وجود داشته است. در جزیره قشم تراکم بسیار زیاد الوئه ورا در قبرستان قدیم شهر"سوزا"به صورت چندین هکتارفشرده که عملاً قبر ها را در بر گرفته است میتوان مشاهده کرد.زیرا افراد بومی صرفنظر از مصارف درمانی الوئه ان رابر روی قبرها می کارند که نشانی از محل خاکسپاری کسی است که فوت شده است.برگزیدن نام صبر برای این گیاه نیز احتمالآایجاد صبر و ارامش برای باز ماندگان است.(5)

مشخصات گیاه شناسی

 گیاهی است علفی،پایا،بدون ساقه با برگهای طوقه ای و نیزه ای شکل با خارهای مخروطی شکل، گل اذین خوشه به رنگ قرمز یا زرد  به حالت آویخته،ساقه گل دهنده از مرکز قاعده برگ ها شروع به رشد می کند.ارتفاع گیاه حدود 60 سانتی متر،تعداد برگها 10 تا 20 عدد،میوه از نوع کپسول به رنگ قهوه ای مدوریا تخم مرغی شکل که در اواخر بهار تا اوایل فصل تابستان به رشد کامل خود می رسند.( زمان گلدهي:اواخر فصل بهار تا اوايل فصل تابستان)

   گونه های مهم الوئه ورا:

Aloe vera.L(Aloe barbadensis  (1

 در افریقای شمالی و جزایر انتیل میروید  .

2)Aloe ferox.L

در افریقای جنوبی می روید و الوئس حاصل از ان دارای اهمیت بسیار است.

 3)Aloe perri.Bak

در جزایر سوکوترا و جزایر دیگر اقیانوس هند میروید.

  پراکنش جغرافیایی

الوئه بومي افريقا است .(3)

در قرن 17 ميلادي كشت ان در جزاير بارباروس و در قرن 18 در جزاير انتيل متداول گرديد.

درنقاط دیگری از جمله آمریکا(نواحی فلوریدا،تگزاس و آریزونا)بطور وسیع کشت و گسترش یافته است.  در و غرب هند و نواحی ساحلی ونزوئلا نیز کشت می شود. (3)

در ايران نيز در سواحل جنوبي كشور از جمله جزيره خارك و قشم كاشته مي شود.(5)

 مواد موثره

96 درصد آب ومابقی شامل مواد موثره(5)

دربافت بین پوست وژل آلوئه ورا ماده تلخی از دسته

آنتراکینون گلیکوزیدها به نام آلوئین  است که 

شیرابه ای زرد رنگ بوده وبه عنوان مسهل استفاده می شود.درداخل بافت گوشتی برگ گیاه نیز

ژلی وجود داردکه اکثر خواص گیاه بالاخص خواص مفید آن

روی پوست و مو مربوط به ترکیبات این ژل است.

 مهمترین مواد موثره این ژل عبارتند ازکربوهیدراتها و پلی ساکاریدهایی مانند اسیدهای آمینه، چربی ها واسیدهای چرب ، آنزیم ،روغن های فرار،موادمعدنی مانندآهن، منیزیوم، کلسیم، سلنیوم و روی و ویتامین های B12,B6,B2,B1, C و...(4)

 استخراج الوئس

 الوئس به طرق مختلف به شرح زیر تهیه میشود:

1.برگها را پس از جدا کردن از ناحیه یقه به حالت ایستاده یا مورب و متکی بر روی یکدیگردر یک ظرف قرار میدهند بهتر است ظرف Vشکل باشد.پس از خارج شدن و جمع شدن شیره در ته ظرف ان را به حال خودمیگذارند تاپس از جدا کردن نا خالصی ها تغلیظ کرده و به حالت گرم داخل جعبه هایی به گنجایش 10 تا 30کیلوگرم وارد نمایند.شیره خالص مذکور در داخل ظرف انجماد پیدا کرده و بعداً وارد بازار تجارت میشود.

الوئسی که بدین نحو بدست میاید از سایر انواع خالص تر و با ارزشتر است.

2.برگها را به قطعاتی تقسیم کرده وپس از له کردن می فشارند،سپس شیره حاصل را به مدت 24 ساعت به حال خود رها میکنند تا قسمت مورد نظر ان در سطح مجزا ازموادی نظیر تانن،البومین ،موسیلاژ و قطعات خرد شده از بافتها قرار گرفته و به سهولت از ان جدا شود.

این نوع الوئس از انواع ناخالص به شمار میرود.

 ۳.برگ گیاه را به قطعاتی تقسیم نموده و پس از له کردن در اب سرد قرار می دهند و پس از مدتی که در اب قرار گرفت ان را صاف کرده به باقی مانده ته ظرف نیز مقداری اب افزوده به حالت جوش میرسانند با این عمل مقدار دیگری شیره بدست می اید که ان را با شیره حاصل از عمل اول مخلوط و سپس تغلیظ می نمایند.

 4.قطعات کوچک برگ را در درون سبدی که از سیم های اهنی ساخته شده قرار می دهند، سپس سبد را دردیگ اب جوش قرارداده ،پس از ده دقیقه ان راخارج می سازند و پش از تخلیه، قطعات برگهای جدید در درون سبد جای میدهند.این عمل قرار دادن در اب جوش را تا موقعی ادامه می دهند که آب مذکور غلظت قابل ملاحظه ورنگ تیره حاصل کند.اب تیره رنگ حاصل را سپس در محلی به حال خود رها می سازندتا قسمت مورد استفاده ان ازنا خالصی های مختلف جدا گردیده و در دو سطح مختلف قرار گیرند.بعداً به روش کج کردن ظرف شیره را ازناخالصی جدا می نمایند.(1)

 تغلیظ

عمل تغلیظ شیره های حاصل به کمک گرمای نور خورشید و یا گرمای مستقیم صورت می گیرد.در حالت اخیر ظرف مسی محتوی شیره را بر روی اتش قرار داده، گاهگاه ان را به هم میزنند تا ضمن انجام این عمل نا خالصی های ان همراه با کف قسمت های سطحی خارج شود. (1)

 خواص درماني و کاربردها

در طب گذشته صبر زرد فقط به خاطر مسهل بودنش مورد استفاده قرار مي گرفته است.اما با شناخته شدن خواص چشمگير و متعدد ان در عصر حاضر نام ها و القاب زيادي براي خود كسب كرده است از جمله: دكتر گلداني، گياه سوختگي، گرز بهشتي،گياه جادويي.

خواص دارويي متعدد شناخته شده در ان باعث شده است كه ان را گياه قرن بيستم بنامند، محققان بر اين عقيده اند كه نقش الوئه در تحولات صنايع دارويي گذشته مشابه با شناخت اسپرين در قرن 19 و مصرف ان توسط ميليون ها انسان براي كاهش تب درد و تورم در سراسر جهان است. هزاران بيمار قلبي از اسپرين به عنوان ماده ممانعت كننده از بروز لختهٴخون استفاده مي كنند (5)

 1.     عمده ترين اثر: خاصيت مسهلي ان در نتیجه در درمان یبوست های مزمن از ان استفاده میشود.

2.     شهرت الوئه ورا بیشتر به خاطر خواص ضد التهابی ان می باشد .

الف.التهابات داخلی:درمان کولیت یا IBS (سندروم رودهٔ تحریک پذیر)

ب.التهابات خارجی:سوختگی ها، زخم ها ،بریدگی ها، اکنه، التهابات پوستی و...

3.به خاطر فشار اسمزی بالا دارای خواص ضد میکروبی در نتیجه در درمان عفونت میکروبی روده و معده و زخم های معده از ان استفاده می شود.(5)

4.درمان ایدز:تحقیقات اخیر نشان داده که "مانوز استیله" به عنوان یک ترکیب ضد ویروسی،دارای خواص درمانی ضد ویروس ایدز است.مانوز استیله خود ویروس را مورد حمله قرار می دهداما مهمتر اینکه میزان تاثیرATZرا(یک داروی موثر در درمان عفونت ویروسHIV )تاحد زیادی بالا می برد.اگر این ترکیب دارویی با الوئه مصرف شود،میزان ATZ مورد استفاده برای HIV را می توان تا 90%تقلیل داد که این امر از هزینه ها و عوارض جانبیATZ تا حد زیادی خواهد کاست. از محصولات آلوئه ورادر صنایع بهداشتی از جمله تولیددستمال کاغذی و پوشک بچه به علت حساس بودنپوست بچه ها وتسریع ترمیم پوست آنها استفاده می شود.(5)

از خواص دیگر درمان :کرمک اطفال، کنترل قند و کلسترول خون،اسم تصفیه خون،رفع ریزش مو،افسردگی MS  ،بواسیرو...(5)

از ژل الوئه ورا علاوه بردرمان سوختگي و التهابات پوستي براي حفظ تازگي ميوه ها نيز استفاده ميشود.دانشمندان اسپانيايي ازگياه الوئه ورا ژلي ساخته اند كه مي تواند عمر ميوه ها را طولاني تر كند. با استفاده از اين ژل مي توان ميوه ها را پوشاند و زمان نگهداري انها را با حفظ تازگي و بدون تغييرات شيميايي طولاني تر كرد.

اين ژل كه طعم و ظاهر غذاها را تغيير نمي دهد مي تواند به صورت يك پوشش كاملاً طبيعي و بي ضرر جايگزين مواد نگهدارندهٴ مصنوعي شود،كه بعد از برداشت ميوه ها به ان اضافه مي شود.

 پنج دلیل عمده برای مصرف آلوئه ورا(5)

۱)قالب های ساختاری بدن: : آمینواسیدها، اجزا و قالب های ساختار بدن ما هستند. هشت آمینو اسید ضروری وجود دارد که در بدن ما ساخته نمی شود. نوشیدن مداوم و منظم آلوئه ورا به شما اجازه می دهد به واسطه تأمین طبیعی آمینو اسید های ضروری بدن، سلامتی خود را حفظ کنید. آلوئه ورا تنها گیاهی است که آمینو اسید های مشابه و ضروری بدن را می سازد.

2)ضدالتهاب و عصبانیت: ژل آلوئه ورا دارای ۱۲ ماده اصلی است و بررسی ها نشان داده که بدون هیچ عارضه ای از عصبانیت و التهاب جلوگیری می کند و همچنین آلوئه ورا سبب تحرک ماهیچه ها و صحت کارکرد مفاصل می شود.

3)ویتامین های موجود در آلوئه ورا :ژل آلویه ورا شامل ویتامین های, C,B12, B6, B2, B1.     A,Eاسید فولیک ونیاسین است.بدن انسان به سادگی نمی تواند بعضی از این ویتامین ها را ذخیره کند،بنابراین نیاز داریم که در رژیم غذایی خود همواره این ویتامین ها را به طور مکمل بگنجانیم.

4)میزان مواد معدنی:بعضی از مواد معدنی در الوئه ورا یافت   شده است که شامل: کلسیم،سدیم،آهن،پتاسیم،کلر،منگنز،مس و روی است.

فرآورده های آلوئه ورا

ژل آلوئه:محصول طبیعی بدون تغییر غلظت ژل از برگ هاست.

کنسانتره آلوئه:ژل آلوئه که آب آن را خارج کرده اند.

عصاره آلوئه:حاوی حداقل 50% ژل آلویه است.

لاتکس آلوئه: مایع تلخ زردرنگ که حاوی الوئین است.(3)

کپسول،صابون،ژل الوئه ورا،نوشابه،خمیر دندان،کرم سوختگی ،کرم ضد افتاب،لوسیون بعد از اصلاح.

 نکات احتیاطی

 ۱.در سوختگی ها و بریدگی های عمیق نباید از ان استفاده کرد.

2. صبر زرد یک مسهل بسیار قوی است که باعث افزایش حرکات دودی معده و روده و در نتیجه باعث گرفتگی شدید عضلات شکم می شود بنابراین توصیه میشود از مسهل های دیگر نظیر فلوس و کاسکارا استفاده شود.

3.مصرف برای مادران باردار و شیرده ممنوع ،زیرا باعث سقط جنین و اسهال کودک میشود.

4.کاهش پتاسیم بدن: مصرف طولانی مدت ان سبب اسهال ابی همراه با دفع قابل توجهی از الکترولیت ها بخصوص پتاسیم شده و منجر به ضعف عضلانی و کاهش وزن میشود.(5)

نیازهای اکولوژیکی

این گیاه در صفر درجه می‌میرد و محیط رشد آن معمولا باید بالاتر از دو درجه باشد و به‌همین دلیل‌مناطق جنوبی کشور که درجه حرارت دراین مناطق به صفر درجه‌نمی‌رسد از مناطق مستعد برای تولید این گیاه محسوب می‌شوند.(5)

 به خوبی در تمام مناطق گرمسیری و نیمه گرمسیری رشد می کنددر حالی که نیاز آبی آن کم است. این گیاه بهترین و مناسبترین گیاه برای کاشت در نواحی نیمه خشک و نسبتاً کم آب است.به طور موفقیت آمیزی در خاکهای کم عمق که حاصلخیزی پایینی دارندرشد می کند،به  pHهای بالا مقاوم و pHهای با نمکهای سدیمی و پتاسیمی بالا را تحمل می کند.

در کشت های تجاری خاکهای لومی خوب زهکشی شده یا خاکهای لومی شنی با حاصلخیزی متوسط و pH=8.5ترجیح داده می شود. (4)

اقدامات قبل از کاشت

خاک نباید خیلی عمیق شخم زده شود چون سیستم ریشه ای آلوئه نمی تواند در اعماق بیش از20تا 30 سانتی متر نفوذ کند.بسته به نوع خاک وآب و هوای کشاورزی  یک تا دو بار خیش زدن برای همتراز کردن یا تسطیح سطح خاک انجام می شود.(4)

کاشت

کشت و کاری که برای کاشت تجاری توصیه می شود فقط پاجوش هاست ،از پاجوش های 3 تا4 ماهه دارای 4 تا5 برگ وطول 20 تا 25 سانتی متر برای کشت وکار استفاده می شود.(4) پاجوش ها در خزانه و سپس به زمین اصلی انتقال داده می شود،در اواخر تابستان اقدام به جداسازی و کاشت پاجوش می شود.زمان لازم جهت انتقال پاجوش هااز خزانه به زمین اصلی بسته به شرایط نگهداری 4 تا 6 ماه می باشد.(2)

پاجوش هادر گودال هایی با ابعاد 60*60 و عمق 15 سانتی مترکاشته میشوند.(2) پس از کاشت پاجوش ها خاک اطراف آن باید محکم فشرده شودو زهکشی خوب ایجادشود. حدود 28 تا34 هزار پاجوش برای یک هکتار زمین لازم است.(4)

نیازهای غذایی

45 تا55 کیلوگرم فسفر ، 55 تا65 کیلوگرم ازت  و 35 تا 45 کیلوگرم پتاس در هکتار.(2)

 آبیاری

 سیستم آبیاری فارو می باشد.(2)این محصول می تواند در شرایط تنش به خوبی مقاومت کند اما محصول خوب زمانی به وجود می اید که آبیاری در شرایط بحرانی رشد گیاه به خویی صورت گیرد.اولین آبیاری زمانی که پاجوش ها کاشته می شوند،انجام می گیرد.(4) دور آبیاری 7 تا15 روز می باشد.(2)پس از هر برداشت باید یک آبیاری سبک صورت گیرد.(4)آبیاری منظم سبب افزایش ژل می شود.(2)

داشت

وجین: مزرعه باید در سراسر طول رشد گیاه بدون علف هرز نگه داشته شود.دو تا سه بار وجین سبب ترقی رشد می شود. اولین وجین یک ماه پس از کشت صورت می گیرددر حالیکه در سالهای بعدی دو بار وجین علف هرز برای کاهش جمعیت علف هرز در زمین کافیست.(4)

کشت مخلوط:در سال اول کاشت بیش از 40% زمین بدون بهره وری باقی می ماند،باید تلاش در جهت افزایش بهره وری زمین به بهترین حالت صورت گیرد.برای این هدف از لگوم های مناسب یا محصولاتی که رقابت بین آنها کم است استفاده می شودمثل:لوبیا،گشنیز،زیره سبز،بادام زمینی،کنجد

درنتیجه شرایط خاک می تواند بوسیله لگوم ها بهبود یابد.(4)

آفات و بیماری ها:این گیاه به آفات وبیماری ها مقاوم است و مشکلات زیادی از آفات و بیماری ها بر روی این گیاه مشاهده نشده است. هر چندآنتراکنوز ولکه برگی از برخی قسمت های کشور(هند) گزارش شده است.

گاهی اوقات مشکل موریانه ها مشاهده شده است که می تواندبه آسانی با یک آبیاری سبک کنترل شود.(4)

برداشت

برگ هاي بوته الوئه ورا معمولاً بعد از گذشت دو سال از زمان كاشت و هنگامي كه بوته ها به اندازه كافي رشد كردند برداشت مي شود.(5)این گیاه از سال دوم تا پنجم نشا شدن محصول تجاری می دهد. (4)

برگهاي بيروني را در ماههاي شهريور يا مهر پس از چند روز بارندگي  از ناحيهٴيقه بريده و جهت استخراج شيرابه مورد استفاده قرار مي دهند.(5) فقط برگهای بیرونی گیاه که بیش از 20 تا 25 سانتی متر طول دارند باید برداشت شوند.(2)

 هر سه ماه يك بار مي توان از هر بوته 3تا4 برگ كناري برداشت كرد.(5)بطور کلی سه تا چهار برداشت بسته به رشد گیاه در سال صورت می گیرد.(4)

عملکرد:80 تا 120 تن برگ تازه در هکتار(2)

بطور میانگین 15 تا20 تن در هکتار برگ تازه در سال دوم کاشت بدست می آید،در حالیکه با آبیاری خوب می توان 30 تا35 تن برگ تازه در هکتار برداشت کرد.(4)

عملیات پس از برداشت

انتقال سریع برگهاتوسط کانتینر های یخچال دار به محل فرآوری یا شستشوی برگها و خارج کردن ژل ها از برگ و انتقال سریع ژل به کارخانجات  فرآوری.(2)

كشت الوئه ورا در ايران

توسعه كاشت و ايجاد صنايع فراوري صبرزرد در مناطق جنوبي كشور گام موثري در ايجاد اشتغال وبهره وري مناسب از اراضي فقير كشاورزي اين مناطق به شمار مي رود.صبر زرد بومي مناطق گرم و خشك است و با اقليم جنوبي كشور سازگار است و به خوبي در استانهاي جنوبي كه داراي منابع ابي كمي هستند از جمله بوشهر و هرمزگان رشد مي كنند.مركز پژوهش هاي بيو تكنولوژي خليج فارس منطقه ازاد قشم ، كارخانه توليد صنعتي را با توليد سالانه 200 تن ژل وپودر الوئه طراحي وتدوين و دانش فني ان را به يك شركت خصوصي واگذار كرده است

پشتوانه اين واحد صنعتي، كشت و پرورش الوئه به مساحت 50 هكتار است.كه 5 هكتار توسط منطقه ازاد قشم و 15 هكتار ان توسط  شركت دانش فني در دست اماده سازي براي كاشت است. 30 هكتار ديگر نيز توسط مردم جزيره كاشته مي شود.

توسعه كاشت الوئه ورا توسط مردم قشم صرفنظر از تامين ماده اوليه كارخانه در دست احداث ، زمينه اي مناسب براي ايجاد اشتغال بومي و ايجاد فضاي سبز درزمينهاي ساحلي غير قابل استفاده و بي نيازي ان به اب شيرين وابياري دايمي است.(5)

اقتصاد الوئه ورا در جهان

الوئه داراي 200 ماده مؤثر است.مواد ارايشي، بهداشتي، غذايي و نوشابه ها بزرگترين بازار بين المللي مصرف الوئه به شمار ميروند. كشورهاي كره و ژاپن قديمي ترين مصرف كننده گان الوئه در طب سنتي خود هستند.

در كره ژل الوئه در نوشابه ها به غلظت 99درصد مصرف مي شود.اين وضعيت در سنگاپور و مالزي نيز گسترش يافته است .

استرليا بالاترين مصرف الوئه را دارد و با حضور ژاپني ها در استرليا بازار مصرف نوشابه هاي الوئه نيز توسعه يافته است.

مواد ارايشي طبيعي 4 درصد از 16 درصد ميليارد دلار بازار مواد ارايشي، بهداشتي را در اختيار دارد. توليد انها سالانه 12 تا15 درصد افزايش مي يابد كه سه برابر رشد ساير صنايع است.(5)

هر كيلو صبر زرد 800 دلار ارزش دارد.

منابع

 1.زرگري. ع، 1372،گياهان دارويي، جلد4،چاپ پنجم ،انتشارات دانشگاه تهران

 2.یزدانی.د ،1383،کاشت داشت و برداشت گیاهان دارویی،انتشارات جهاد دانشگاهی،جلداول

 3.صالحی سورمقی.م. ح،گیاهان دارویی و گیاه درمانی،1385 ،انتشارات دنیای تغذیه،جلد اول

     4.Satyabrata.M,2002,Extension Bulletin,Cultivation of Aloe vera, National Reserch center for Medicinal and  Aromatic Plants,India     

 5.http:// www. Pezeshk.us/?p=9433                                               

http://www .arianteb.com/aloevera.htm. 6.